nu te zien

Visioen vs. Confrontatie

14 april t/m 25 augustus 2013

Het Mondriaanhuis Amersfoort organiseert van 14 april tot en met 25 augustus 2013 de tentoonstelling Visioen vs. Confrontatie. In het kader van de Vrede van Utrecht brengt het Mondriaanhuis een onderbelicht thema uit het leven van Mondriaan onder de aandacht, oorlog en vrede.

Piet Mondriaan (1872-1944), zijn vrienden en collega kunstenaars rond De Stijl vormden samen een eerste avant-garde in de twintigste eeuw in Nederland. Hoewel de term avant-garde afkomstig is uit het leger - er wordt een strategische slagorde mee bedoeld - hadden deze kunstenaars geen enkele militaire ambitie en Mondriaan al helemaal niet. De twee wereldoorlogen die hij meemaakte boezemden hem afschuw en schrik in. Hij hield zich op afstand en werkte vanuit een veilige positie aan zijn kunst. Daarin, in zijn werk heeft hij echter wel degelijk het hoofd over zulke ernstige kwesties als oorlog en vrede gebogen. In zijn kunst ontwikkelde hij daarvoor een utopisch alternatief.

Mondriaan heeft voortdurend geprobeerd aan te geven hoe een nieuwe moderne wereld eruit zou kunnen zien, een vredelievende wereld waarin de nieuwe mens zou leven. De kunst fungeerde daarbij als gids, die aangaf hoe de mens zich naar een hoger niveau, naar een vergeestelijkte staat kon ontwikkelen. In zijn theorie die hij in De Stijl publiceerde gaf hij aan hoe dit in de kunst stap voor stap bereikt kon worden. Want de weg daarnaar toe was een geleidelijke.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog ging Mondriaan oorlogsdreiging en moeilijkheden het liefst uit de weg, maar in zijn theorie en kunst gaf hij gestalte aan zijn visioen. Daarin maakte hij duidelijk hoe die andere betere wereld volgens hem te realiseren was. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog had hij hier meer oog voor het naderende gevaar en hekelde hij in bijzonder het machtsmisbruik door de Nazi’s. Zijn artikel daarover is echter pas na zijn dood gepubliceerd. Zijn geloof in de uiteindelijke overwinning door de geallieerden is echter te herkennen in zijn onvoltooide Victory Boogie Woogie (1942-44).

Hoe anders wordt er vandaag de dag door kunstenaars vaak tegen oorlogssituaties aangekeken. En hoe anders wordt daarmee in hun kunst omgegaan. In plaats van conflicten te herleiden tot storingen en misstanden waar een helende en zuiverende kunst tegenover gesteld kan worden, geven hedendaagse kunstenaars oorlog, geweld en vernietiging vaak heel direct weer. Gruwelijke scènes brengen de gevolgen van gevechten rechtstreeks in beeld. Zelfs bij relatieve rust, tijdens pauzes tussen twee aanvallen in - waarin soldaten even kunnen ontspannen en burgers zich naar buiten wagen - blijft het geweld van alle kanten dreigend aanwezig.

Naast die confronterende beelden worden oorlog en onderdrukking soms bijna voelbaar overgebracht door symbolen en signalen die we daar onmiddellijk mee associëren: sporen van molest en messteken, vlaggenvertoon en partijpolitieke tekens. Toch willen ook deze kunstenaars net als Mondriaan duidelijk maken dat de huidige situatie in de wereld nogal wat te wensen overlaat. Om een betere samenleving tot stand te brengen moet er iets gedaan worden. Dat begint bij bewustwording van en het tonen van de misstanden die het uitoefenen van macht kan veroorzaken. Waar Mondriaan echter meende dat kunst onze gids is die ons naar een betere wereld kon leiden, lijken de huidige kunstenaars meer heil te zien in het gebruik van de kunst als spiegel van excessen. Ze kiezen voor een demonstratieve opstelling als kunstenaar in het hier en nu en hechten meer geloof aan sociale acties. Hun voorkeur lijkt meer uit te gaan naar bemiddeling, naar overleg tussen de partijen. Daarmee haken ze wellicht ongewild of onbewust aan bij het model zoals dat voor het eerst duidelijk resultaat heeft geboekt bij het sluiten van de Vrede van Utrecht in 1713, de eerste keer dat een overwinning niet op het slagveld, maar aan de tafel werd vastgesteld.